İnce bağırsağınızın iç yüzeyi düz bir boru değildir; milyonlarca parmaksı çıkıntıyla kaplıdır ve açılıp serilebilse bir tenis kortu büyüklüğüne yaklaşan bir alan oluşturduğu söylenir. Villus adı verilen bu çıkıntılar besinleri emen asıl kahramanlardır. Çölyak hastalığında, buğday, arpa ve çavdarda bulunan gluten proteini bağışıklık sistemini yanlış bir alarma geçirir ve bu kadife yüzey zamanla aşınarak düzleşir. Sonuç, yenen besinlerin vücuda yeterince geçememesidir.
Bağışıklık Sisteminin Yanlış Hedefi
Çölyak bir alerji değil, otoimmün bir hastalıktır. Genetik yatkınlığı olan kişilerde gluten parçaları bağırsak duvarına ulaştığında bağışıklık hücreleri bunları tehlikeli bir işgalci gibi algılar ve saldırı başlatır. Bu saldırının yan etkisi villusların zarar görmesidir. Hastalık her yaşta ortaya çıkabilir ve ailede çölyak öyküsü olanlarda görülme olasılığı daha yüksektir. Tip 1 diyabet ve otoimmün tiroid hastalıkları da çölyakla birlikte görülebilen durumlar arasındadır.
Belirtiler Her Zaman Mide Kaynaklı Değildir
Klasik tabloda ishal, şişkinlik, kilo kaybı ve çocuklarda büyüme geriliği öne çıkar. Ancak birçok yetişkinde sindirim belirtileri hafiftir ya da hiç yoktur. Bunun yerine demir tabletine yanıt vermeyen kansızlık, kronik yorgunluk, ağız içinde tekrarlayan aftlar, diş minesinde bozukluklar, erken yaşta kemik erimesi veya kaşıntılı bir deri döküntüsü ilk ipucu olabilir. Bu çeşitlilik, çölyakın yıllarca fark edilmeden kalmasının başlıca nedenidir.
Tanı Konmadan Glutensiz Diyete Başlamamak
Çölyak tanısı kan testleri ve gerektiğinde ince bağırsaktan alınan biyopsiyle gastroenteroloji hekimi tarafından konur. Burada çok önemli bir ayrıntı var: testlerden önce glutensiz beslenmeye geçilirse sonuçlar yanlış biçimde normal çıkabilir. Bu yüzden şüphe duyan kişinin önce hekime başvurması, tanı süreci tamamlanana kadar normal beslenmesini sürdürmesi gerekir. Tanı kesinleştikten sonra tek etkili tedavi, ömür boyu ve titizlikle uygulanan glutensiz diyettir.
Glutensiz Bir Mutfak Kurmak
Gluten yalnızca ekmek ve makarnada saklanmaz; bazı soslarda, hazır çorbalarda, şarküteri ürünlerinde ve şekerlemelerde de bulunabilir. Bulgurun buğdaydan yapıldığını hatırlamak, Çankırı gibi bulgurun sofranın temel taşı olduğu yerlerde özellikle önemlidir. Pirinç, mısır, karabuğday, kinoa, patates ve baklagiller güvenli alternatiflerdir. Yulaf doğası gereği gluten içermese de üretimde bulaşma riski taşıdığından glutensiz sertifikalı olanı seçilmelidir. Evde ayrı kesme tahtası ve tost makinesi kullanmak, kırıntılardan kaynaklanan gizli bulaşmayı önler.
Diyetin Eksik Bıraktıklarını Tamamlamak
Glutensiz ürünler çoğu zaman lif, B vitaminleri ve demir açısından zenginleştirilmiş buğday ürünlerine göre daha fakirdir. Ayrıca bazı hazır glutensiz ürünlerde lezzeti dengelemek için daha fazla şeker ve yağ kullanılır. Diyetisyen bu boşlukları doğal besinlerle doldurmayı, etiket okumayı öğretmeyi ve gerekirse hekimle birlikte vitamin ve mineral eksikliklerini takip etmeyi üstlenir. Bağırsak yüzeyi glutenden uzak kalındığında genellikle aylar içinde yeniden toparlanır.