İnsanlık tarihinin büyük bölümünde yetişkinler süt içmiyordu. Bebeklikte süt şekerini parçalayan laktaz enzimi, sütten kesildikten sonra yavaş yavaş azalıyordu; bugün de dünya nüfusunun önemli bir kısmında durum böyledir. Hayvancılığın yaygınlaştığı bazı toplumlarda ise genetik bir değişiklik bu enzimin yetişkinlikte de çalışmasını sağladı. Yani laktoz intoleransı bir arıza değil, aslında insan biyolojisinin varsayılan ayarlarından biridir.
Laktaz Azaldığında Neler Olur?
Laktoz, glikoz ve galaktozdan oluşan bir çift şekerdir ve bağırsaktan emilebilmesi için önce laktaz tarafından ikiye ayrılması gerekir. Enzim yetersizse laktoz parçalanmadan kalın bağırsağa ulaşır. Orada bakteriler onu mayalayarak gaz üretir, aynı zamanda bağırsağa su çekilir. Sonuç olarak süt içtikten yarım saat ile birkaç saat sonra şişkinlik, guruldama, karın krampları ve ishal görülebilir. Belirtilerin şiddeti tüketilen miktara ve kişinin enzim düzeyine göre değişir.
Süt Alerjisiyle Karıştırmamak Gerekir
Laktoz intoleransı bir sindirim sorunudur; süt alerjisi ise bağışıklık sisteminin süt proteinlerine karşı verdiği bir tepkidir. Alerjide kurdeşen, dudaklarda şişlik, nefes darlığı gibi daha ciddi belirtiler ortaya çıkabilir ve çok az miktarda süt bile tepkiyi başlatabilir. İntoleransta ise kişi genellikle belirli bir eşiğe kadar laktozu tolere edebilir. Bu ayrım, uygulanacak beslenme düzenini tamamen değiştirdiği için tanının hekim tarafından netleştirilmesi önemlidir.
Yoğurt ve Peynirin Sürpriz Avantajı
Laktozu sindiremeyen herkesin süt ürünlerinden tamamen vazgeçmesi gerekmez. Yoğurttaki canlı bakteriler laktozun bir kısmını önceden parçalar ve sindirime yardımcı olur. Uzun süre olgunlaştırılmış kaşar gibi sert peynirlerde ise laktoz miktarı oldukça düşüktür. Çankırı’nın köylerinde evde mayalanan yoğurt ve ayran, bu açıdan pek çok kişi için sütten çok daha rahat sindirilebilir seçeneklerdir. Laktozsuz süt de bir alternatiftir; içine laktaz enzimi eklenerek şeker önceden parçalanmıştır.
Kalsiyumu Kaybetmeden Beslenmek
Süt ürünlerini tamamen kesmek, kalsiyum ve D vitamini açığına yol açarak uzun vadede kemik sağlığını tehlikeye atabilir. Bu nedenle laktoz intoleransında hedef, kişinin tolerans sınırını bulmak ve kalsiyumu farklı kaynaklardan da almaktır. Süt ürünlerini tek başına değil yemekle birlikte tüketmek, sindirimi yavaşlatarak belirtileri azaltabilir. Tahin, kemikli balık, badem ve koyu yeşil sebzeler menüye eklenebilecek destekçilerdir. Kişiye özel bir plan, hem bağırsağı rahatlatır hem de kemikleri ihmal etmez.
Teşhiste Doğru Adımlar
Laktoz intoleransından şüphelenildiğinde hidrojen nefes testi gibi basit yöntemlerle değerlendirme yapılabilir. Belirtiler çölyak veya irritabl bağırsak gibi başka durumlarla örtüşebildiği için kendi başına uzun süreli eliminasyon diyetleri uygulamak yerine önce hekime danışmak akıllıca olur. Bazı enfeksiyonlardan sonra geçici bir laktaz eksikliği de görülebilir; bu durumda bağırsak iyileştikçe tolerans geri döner.