Bazı insanların bağırsakları, sıradan bir yemeğe bile sanki bir alarm çalmış gibi tepki verir. İrritabl bağırsak sendromu, bağırsakta gözle görülür bir hasar olmadan karın ağrısı, şişkinlik, ishal ya da kabızlık ataklarının tekrarladığı bir durumdur. Endoskopi ve tahliller çoğu zaman temiz çıkar, ama yaşanan rahatsızlık son derece gerçektir. Bilim insanları bu tabloyu bağırsak ile beyin arasındaki iletişimin aşırı duyarlı hale gelmesiyle açıklamaya çalışıyor.
Aşırı Hassas Bir Alarm Sistemi
Sağlıklı bir bağırsak, içinden geçen gazı ve besin kütlesini fark ettirmeden ilerletir. İrritabl bağırsakta ise bağırsak duvarındaki sinirler normal miktardaki gerilmeyi bile ağrı olarak algılayabilir. Buna visseral hipersensitivite denir. Ayrıca bağırsak kaslarının kasılma ritmi düzensizleşebilir; kimi zaman fazla hızlanarak ishale, kimi zaman yavaşlayarak kabızlığa yol açar. Stres dönemlerinde belirtilerin artması da tesadüf değildir, çünkü beyin bu alarm sisteminin ses ayarını doğrudan etkiler.
FODMAP Denen Gizli Fermantasyon
FODMAP, ince bağırsakta zor emilen ve kalın bağırsaktaki bakteriler tarafından hızla mayalanan bir grup karbonhidratın kısaltmasıdır. Soğan, sarımsak, bazı baklagiller, elma, armut, buğday ve laktoz içeren süt ürünleri bu gruptadır. Mayalanma sırasında gaz oluşur ve bağırsağa su çekilir; hassas bir bağırsakta bu durum şişkinlik ve ağrıyı tetikler. Düşük FODMAP diyeti, bu besinleri birkaç haftalığına azaltıp sonra tek tek geri ekleyerek kişinin hangi gruplara duyarlı olduğunu ortaya çıkarır. Ancak bu uzun süreli bir yasak listesi değildir; gereksiz kısıtlama bağırsak florasını yoksullaştırabilir.
Günlük Hayatta Küçük Ayarlar
Öğünleri düzenli saatlerde ve acele etmeden yemek, bağırsağın ritmini dengelemeye yardım eder. Kabızlık ağırlıklı tabloda çözünür lif içeren yulaf ve keten tohumu çoğu zaman işe yararken, ishal ağırlıklı tabloda yağlı ve baharatlı yemekleri azaltmak rahatlatabilir. Yeterli su içmek, kafeini sınırlamak ve düzenli yürüyüş yapmak da faydalıdır. Çankırı mutfağında sık kullanılan kuru fasulye, nohut ve bulgur gibi besinler değerlidir, ancak hassas dönemlerde porsiyonu küçük tutup iyi pişirmek belirtileri hafifletebilir.
Ne Zaman Hekime Gitmeli?
İrritabl bağırsak tanısı, başka hastalıklar dışlandıktan sonra konur. Dışkıda kan görülmesi, açıklanamayan kilo kaybı, gece uykudan uyandıran ishal, ateş, kansızlık ya da elli yaşından sonra başlayan yeni şikayetler mutlaka hekime danışılması gereken uyarı işaretleridir. Çölyak ve iltihaplı bağırsak hastalıkları da benzer belirtiler verebildiği için kendi kendine tanı koymak yanıltıcı olabilir. Tanı netleştikten sonra diyetisyenle yapılan kişiselleştirilmiş bir plan, yaşam kalitesinde belirgin fark yaratabilir.